نام گرگان در اوستا بصورت <<وهرکانه>> (وهرکانا) آمده.

در کتاب وندیداد ، فقره ۱۲ و باب اول به چند مملکت ( منطقه) مقدس اشاره شده که یکی از آنها وهرکان (گرگان) بوده است .

در عهد مادها (حدود ۲۵۰۰ سال قبل) ،گزنفون مورخ یونانی به وقایع گرگان در زمان ریختویگو اشاره کرده و کتزیاس گرگان را یکی از ساتراپ‌ها ( ایالت بزرگ ) دانسته که والی آن ارتسیر بود .

در دوران هخامنشی ( حدود ۲۰۰۰ سال قبل) گرگان و مردم آن در محور بسیاری از وقایع بوده و جنگاوران آن در جنگهای زیاد نقش موثر داشته اند .

در سنگ نوشته بیستون ،ستون ۲ بند ۱۶ از گرگانیها بنام ((وهرکانیان)) یاد کرده است .

در عهد سلوکیان (حدود ۱۹۰۰ سال پیش ) ، مورخان یونانی از گرگان به نام (( هیرکانیا)) و از استراباد بنام ((زادراکراته)) نام برده اند .

منطقه گرگان در این دوران چند بار پس از جنگ دست به دست می‌گشت .

در زمان اشکانیان ( حدود ۱۷۰۰ سال قبل) ایالت گرگان بار دیگر مورد توجه قرار گرفت طوریکه شاهان اشکانی ماههای غیرزمستانی را در همدان و گرگان بسر‌ می‌بردند .

مقر آنها در گرگان منطقه ای به نام ((تاپه)) بود . از بین شاهان این سلسله تیرداد و اردوان پیوند نزدیکی با مردم گرگان داشتند طوریکه به نوشته مورخین ((اردوی سلطنتی هیرکانی)) را در گرگان تشکیل داده بودند .

در عصر ساسانیان بار دیگر سلاطین این سلسله ایالت یا ساتراپ گرگان را محور اقدامات خود نمودند .

در کتیبه سه زبانه کعبه زرتشت در شیراز به فتح گرگان و اهمیت آن اشاره شده است .

ساسانیان حدود دو قرن در منطقه گرگان با قبایل بیابانگرد آسیای میانه از جمله هون‌ها و هپتالها (هیاکله) درگیر جنگ و ستیز بودند . آنها به همین دلیل دیوار دفاعی گرگان که پس از دیوار چین بزرگترین دیوار دفاعی محسوب می شد ، بنیان گذاردند اما در دوره تاریخ اسلامی (یعنی حدود ۱۴۰۰ سال پیش ) اعراب مسلمان توانستند در سالهای حدود ۹۰ ه.ق گرگان و طبرستان (مازندران) را فتح کنند .

طبری و ابن اثیر شرح بلند و جالبی از وقایع گرگان و استرآباد در قرون اولیه هجری ( یعنی از ۱۴۰۰ تا ۱۱۰۰ سال قبل ) ارایه داده اند .

امویان و سپس عباسیان شهر جرجان (گرگان) و استرآباد را چندین بار فتح کردند .

در قرن ۲ و ۳ ه.ق مردم ایالت گرگان چند بار دست به شورش زندند . حتی یکبار با شورشیان محمده (سرخ علمان) پیوند خوردند ولی پس از شکست رهبر آنها بنام عبدالقاهر کشته شد .

از قرن ۳ تا ۵ ه.ق ( حدود ۱۰۰۰ سال پیش) چند حکومت تازه به قدرت رسیده ایرانی مثل ظاهریان،آل بویه ، علویان و ... گرگان و استرآباد را به زیر سیطره خود درآوردند . در این دوران جنگهایی شد که فقر و گرسنگی شدیدی را بر مردم گرگان تحمیل نمود طوریکه چند گرم نمک را با دو درهم سیم می خریدند.

سرانجام در قرن ۴ ه.ق زیاریانی حکومت قدرتمندی را در ایالت گرگان و طبرستان به وجود آوردند که مرکز آن شهر جرجان بود . خرابه های این شهر هم اکنون در حاشیه غربی شهر گنبد قابوس و در کنار امامزاده یحیی موجود است .

قابوس یکی از حکام همین سلسله بود که در سال ۳۹۷ بلندترین میل آجری جهان کنونی را در همان دوران و در درون همان شهر جرجان بنا نمود .

با آمدن غزنویان (حدود ۹۵۰ سال قبل) سلطان محمود و پسرش سلطان مسعود گرگان و استرآباد را فتح کردند و قدرت زیاریان رو به ضعف رفت. سلطان مسعود خود در سال ۴۲۶ به این خطه لشکر کشید و پس از فتح جرجان و شهر استرآباد به سوی طبرستان رفت .در این شهر جنگی فیل هم با خود آورده بودند .

اتفاقا" اردوگاه شاهانه سلطان مسعود چند روز بر روی تپه قلعه خندان شهر استرآباد (گرگان کنونی) برپا شده بود .

در فرا رسیدن سلجوقیان ( حدود ۸۵۰ سال قبل) ایالت گرگان و دو شهر معروف آن یعنی جرجان و استرآباد بار دیگر فتح شدند .سران قبیله ای این سلسله زمینهای زیادی از این منطقه را غصب و احکام زیادی را هم در این مورد صادر کردند.

مسجد جامع گرگان یادگار و یادمان همین دوران است .

پس از سلجوقیان خوارزمشاهیان (حدود ۸۰۰ سال قبل ) تحت رهبری تکش و اتسز ایالت گرگان را تصرف کردند و در بندر آبسکون ( حدود آشوراده و گمیشان فعلی ) را محل کر و فر و داد و ستد تجاری نمودند.

اما طولی نکشید که مغولان در سال ۶۱۴ (حدود ۷۵۰ سال قبل) بر ایران تاختند و ایالت گرگان را نیز فتح کردند . آنها ویرانی زیادی در منطقه گرگان به وجود آوردند که به قول خواجه رشیدالدین فضل الله ((...در طبرستان و جرجان بذری نماند که بپاشند و خروسی نماند که بخواند .))

اتفاقا" شهر جرجان در این حملات ویران شد و به تدریج شهر استرآباد (گرگان کنونی) محور وقایع قرار گرفت . به علاوه نام ایالت گرگان هم به ایالت استرآباد تبدیل گردید . سکه های موجود این امر را در قرن حدود ۸ ه.ق کاملا" تایید می‌کنند.

پس از مغولان،تیموریان(حدود ۶۵۰ سال پیش) هم راه اجداد مغولی خود را پیش بردند . تیمور لنگ خود دوبار در زمان یورش هایش به ایران در فتح ایالت استرآباد شرکت کرده بود.

پس از تیموریان ، صفویان (حدود ۴۵۰ سال قبل) بر ایالت استرآباد مسلط شدند .

مرکز و تختگاه این ایالت یعنی استرآباد ، از جمله شهرهای مهم و مورد توجه شاهان صفوی بود.

بعد از صفویان یعنی در دوره افشاریه (حدود ۳۰۰ سال قبل) و سپس قاجاریه (حدود ۲۰۰ سال قبل ) ایالت استرآباد چند بار تصرف گردید نادر شاه و سردار بزرگ آن به نام بهنودخان پس از چند جنگ با محمد حسن خان (پدر آقامحمدخان قاجار) استراباد را فتح و قتل عام شدیدی به راه انداختند .

اما در دوره قاجار ، اولین حاکم آن آقامحمدخان که از محله میدان شهر استراباد (خیابان سرخواجه کنونی) به دنیا آمده بود ، توانست استراباد را فتح کند و حاکم ویژه ای به راس آن بنشاند .

وی کاخ شاه عباس (ساختمان سپاه کنونی) را بازسازی کرد و مقر ((دارالحکومه)) استراباد نمود .

پس از وی حاکمان قاجار تا آخرین نفرشان یعنی احمدشاه نظر ویژه ای به ایالت استراباد (حدود استان گلستان فعلی ) داشتند و اصولا" شاهزادگان را به عنوان حاکم بر این ایالت می گماشتند.

اسناد تاریخی به ویژه هبه نامچه‌ها و بیع نامچه ها چنین می نمایند که شاهزادگان و روءسای ایل قاجار زمین‌های زیادی در روستاها را به تملک خود درآورده و مقر اصلی آنها هم در محله میدان استراباد ( گذر چهارشنبه ای و دربنو) بود .

با آمدن رضاشاه (حدود ۹۰ سال قبل) بار دیگر رضاشاه به خاطر حضور تراکمه به استراباد توجه ویژه ای نمود . او شخصا" سالی چهار بار به این شهر می‌آمد .

سرانجام در سال ۱۳۱۶ به امر وی و بنا به اقدامات فرهنگستان زبان فارسی به پاسداشت نام ایالت تاریخی گرگان ، شهر استراباد را بنام گرگان نامید .